Паварот на Красты, калі не ведаеш, можна і “праскочыць”: нідзе табе ні паказальнага знака, ні намёку на тое, што недалёка ад бальшака, у баку, у вёсцы, яшчэ цепліцца жыццё.
Чаму так – здагадацца нескладана: у некалі мнагалюднай вёсцы засталася дажываць свой век адзіная бабулька Валянціна Якаўлеўна Яшэнка.
На аўтобусным прыпынку няма раскладу, у гэтым і няма патрэбы. Грамадскі транспарт туды не заязджае, а толькі спыняецца на вялікай дарозе некалькі разоў на тыдзень. Адзіная сувязь са «светам» –   аўталаўка, якая прыходзіць у Красты  два разы на тыдзень. Яшчэ –  тэлевізар, радыё і сацыяльны работнік, што прыбягае з аграгарадка Дворышча даглядаць бабулю.
У самой вёсцы што ні хата, то апусцелая. Не, не пакінутая, а хутчэй застылая ў адзіноце. Дамы ж  дыхтоўныя,а гаспадары памерлі. Вакол –  лясы, пагоркі і белае бязмоўе залітага сонцам снежнага покрыва палёў. Вось і здаецца, што вёска вымерла. Але недзе заліваецца звонкім брэхам сабака Нара. Значыць, жыццё ў Крастах усё ж такі існуе.

– Праходзьце, – запрасіла нас у хату Вольга, дачка Валянціны Якаўлеўны, якая прыехала да  маці з Санкт-Пецярбурга. –  Сёння ў мамы ў доме шматлюдна, як ніколі.  Брат мой Гена таксама прыехаў, так што амаль усе ў зборы.

Сама Валянціна Якаўлеўна вітае нас усмешкай. І хоць хадзіць ёй цяжка, яшчэ і жартуе.
– Прывязіце вы мне ногі!  – смяецца бабуля. –  Так баляць, сіл няма, старыя адсекчы б, а новыя прымацаваць. А то толькі «конь» і ратуе (гэтак Валянціна Якаўлеўна называе свой кій, на які ўвесь час прыходзіцца абапірацца). Ды вы праходзьце ў другую палову  хаты. Можа, прагаладаліся з дарогі? Дык гэта мы хутка выправім! А то і сто грамаў нальём.

Ледзь адмовіўшыся ад вясковых  пачастункаў, праходжу ў вялікі спальны пакой, дзе цёпла і светла. Нават на хвілінку захацелася прыхінуцца да печы, каля якой акуратна, цурачка да цурачкі, складзеныя дровы. Падлога ў хаце хоць і старэнькая, але вымеценая начыста, ложак  прыбраны, на вокнах фіранкі, са сцяны глядзяць прыгажуны мужчыны. Праўда, фатаграфіі ад часу некалькі «пастарэлі».

– Гэта мае браты, –  уздыхнула Валянціна Якаўлеўна  і тут жа хустачкай выцерла слёзы, што скаціліся па шчоках. –  Нас у бацькоў чацвёра было. Вася з вайны не вярнуўся, ведала б, дзе пакоіцца, на магілку хоць бы прыйшла, а то, колькі ні шукала, адказ адзін: прапаў без вестак. Пеця і Саша памерлі. Вось і жыву адна, 86 год ужо.

– Наогул, дзетка,  жыццё цяжкае было – і галоднае, і халоднае, што толькі не перажылі. Мне ж на пачатак вайны чатырнаццаць споўнілася, таму ўсё памятаю: і як траншэі капалі, і як партызанам дапамагалі. Прыйдуць, бывала, ноччу, у дзверы стукаюць, хоць хлеба з соллю просяць. Мама іх і накорміць. Тады мой брат у партызаны і сышоў. Успамінаць пра гэта не хачу, а не атрымліваецца, –  сказала Валянціна Якаўлеўна,  і позірк яе накіраваўся кудысьці ўдалячынь або ў мінулае. На імгненне  час замёр, і ад  цішыні, што павісла ў паветры, нават зазвінела ў вушах. Але спакой парушыў роўны, з сумам і болем голас ...

Прошлое было когда-то,
Прошлое было давно,
Прошлое было и сплыло,
Жаль, не вернётся оно…
Прошлое давит на плечи,
Прошлое рядом идёт,
Прошлое раны лечит,
Прошлое спать не даёт...

 Ком падступіўся да горла, і дзесьці згубіліся ўсе думкі ...
– Вы любіце вершы? –  пацікавілася я ў Валянціны Якаўлеўны.
 –  Вельмі. Люблю і чытаць, і свае складаць. А як мой брат спраўна гэта рабіў  –  стосы  ляжалі.
 І іншую літаратуру чытаю: з газет – «раёнку» і «камсамолку». Творчасць Ясеніна люблю.
 Балазе, да вайны навучылася грамаце: скончыла 4 класы.  Ды і ў вайну, пакуль мясцовыя настаўнікі ў партызаны не сышлі, у школу хадзіла. У нас жа раней вёска вялікая была, жыццё кіпела, пачатковая школа працавала.

Пасля Перамогі людзі сталі патроху абжывацца. Я ўладкавалася ў калгас улікоўцам. Там з мужам будучым і пазнаёмілася. Ён тады рахункаводам працаваў.  У  1953 годзе замуж выйшла. Вяселле не гулялі  –  не прынята ў той час было, паколькі людзі жылі бедна. Таму распісаліся ў сельсавеце, дома стол зладзілі  і зажылі з маім гаспадаром. Хутка дачку нарадзілі, а праз пяць гадоў і сын з’явіўся на свет.

Калі калгасы сталі аб’ядноўваць, Валянціна Якаўлеўна з улікоўцаў  «перакваліфікавалася» ў малаказборшчыкі. Сям’я Яшэнкаў трымала калгаснага каня, даглядалі яго, сена на зіму нарыхтоўвалі, на ім Валянціна  малако па вёсцы і  збірала.
– Цяжкая  гэтая праца, не жаночая,  –  успамінае бабуля.  –  Цягай  бітоны ды падымай. Два разы конь так забіў, думала, што не ўстану. Толькі гэта я цяпер так кажу. А тады маладая была, ніякай працы не баялася, усё ў руках гарэла. Толькі ўявіце, колькі двароў трэба было аб’ехаць, і ў кожным карова.

Затое пасля працы як мы адпачывалі! У Дворышчы брыксы  адплясвалі –  гэта танцы такія.А гармонік як гучаў! Яшчэ ў вёсцы скрыпач быў, глухі, а граў  –  не адарвацца.
Што і казаць, добра было ў нас і людзі былі добрыя. Шкада, цяпер Красты  апусцелі. У мінулым годзе ў вёсцы яшчэ Саша Касцючэнка жыў, дом бацькоўскі  даглядаў, а калі памёр, я зусім адна засталася. Гаспадара майго яшчэ ў 2006 годзе не стала. А пражылі разам 53 гады. Добра, што дзяцей нажылі. Цяпер сям’я вялікая, моцная.

І сапраўды,  дзеці цяпер  амаль не пакідаюць бацькоўскі дом –  дапамагаюць маці. Вольга пастаянна прыязджае з Піцера, Генадзю  дабірацца бліжэй – з Наваполацка. А бабуля на блізкіх і праўда багатая: двое ўнукаў у яе і трое праўнукаў, якія ўлетку, па святах, а то і па выхадных абавязкова прыязджаюць у госці. А яна ім возьме ды шкарпэткі, сваімі рукамі звязаныя, падорыць. Майстрыха ж на ўсе рукі: раней шыла, прала, вышывала і вязала. І цяпер зрэдку пруткі ў рукі бярэ.

–У нас гаспадарка вялікая  была. Асабліва авечак шмат трымалі. Дык я, як мама, любіла прасці. Ніткі да гэтага часу засталіся,  –  кажа Валянціна Якаўлеўна. –  І валёнкі па сённяшні  дзень з воўны нашых авечак носім.
–  Мам, а раскажы, як ты нарадзілася,  –  падключыўся да гутаркі сын Генадзь. Бабулька адмахнулася, маўляў, хваліцца не любіць.
– Вы ведаеце, а мама, як Хрыстос, на свет з’явілася –  у яслях для авечак. Раней у бальніцу  не ездзілі, дык яе маці пайшла ў хлеў, а там яслі былі. Сярод авечак наша Валянціна Якаўлеўна і нарадзілася.
–  Было, было, толькі што ўжо з таго – жыццё пражыта,  –  з журбой  сказала бабуля. І зноў стала чытаць вершы, на гэты раз свайго нябожчыка брата ...

Не топтать мне больше
                       трав душистых,
Не слыхать
            предутренний рассвет,
В рощах песен
               птичьих голосистых,
Не видать калины
                             лунный цвет,
 Расцвети, калина,
                            раньше срока,
Уведи от сердца
                              боль, тоску,
Не спеши, кукушка,
                                  ради рока
Мне пропеть
                  прощальное «ку-ку».
Рая мне загробного не надо,
Хочу жить,
        чтоб  грудью всей дыша…
Хочу жить
               с тобой, моя отрада,
Хочу жить с тобой,
                                  моя  душа.
Я гляжу, на небеса взирая,
Господи, грехи мои прости,
Приюти меня, земля сырая,
Боже,  мою душу приюти…

– Што Вы,Валянціна Якаўлена, пакуль жывеце Вы, будзе жыць і вёсачка. Хай толькі Гасподзь дорыць вам здароўе...