Балюча ўсведамляць, што нашы вытокі паступова затухаюць, страчваюць свае жыццёвыя сілы, і некаторыя з іх знаходзяцца ўжо на апошнім подыху. Вёскі і хутары знікаюць з геаграфічных карт і твару зямлі. А ў старых дамах вітае яшчэ дух гісторыі з яе войнамі, папялішчамі, галоднымі гадамі, перабудовамі, са сваімі сямейнымі каштоўнасцямі, радасцямі і стратамі.
Цэлых 100 год споўнілася сядзібе Лявона Дзмітрыевіча і Яўгеніі Рыгораўны Трашчанкаў, што ў аграгарадку Дворышча. Не кожныя муж з жонкай могуць пахваліцца, што пражылі менавіта ў бацькоўскай хаце ў згодзе 57 гадоў, пранеслі каханне, узаемапавагу адзін да аднаго праз усе выпрабаванні, не страцілі сваіх вытокаў. Радавому гнязду –
100 гадоўПерадаюцца з пакалення ў пакаленне Трашчанкаў праўдзівыя аповеды пра гісторыю роду і апошняга радавога гнязда, не губляюцца карані, не забываецца мінулае...
Яшчэ ў далёкім 1905 годзе пра-дзед Дзмітрыя Лявонавіча, якога клікалі Макей, абаснаваўся з сям’ёй на тэрыторыі Дрэтуньскай воласці. У яго адзін за адным нарадзіліся 24 “пастрэлы” – больш хлопчыкаў, чым дзяўчынак. Крыху драбнейшай была сям’я дзеда Назара – 19 дзяцей. А часы тады былі смутныя, неспакойныя – сяляне пасля Ленскага расстрэлу рабочых падпальвалі ўгоддзі памешчыкаў. І вось Назар са сваімі старэйшымі сынамі звярнуўся ў воласць, каб яму выдаткавалі пад будаўніцтва сядзібы пагарэлае ўгоддзе. Дасталося ўрочышча “Сухая Рэчка”, якое за зіму дружнай талакой выразалі, абчасалі бярвенні і вывезлі на 2 конях і санях з падсанкамі ў вёску Навіны. Усе дошкі з таўшчэзных бярвенняў напілавалі ўручную. За вясну паставілі зруб, летам абшылі ўнутры і звонку, а ў 1912 го-дзе сям’я засялілася ў новую хату.
А праз 26 год перавезлі сядзібу ў Дворышча. Колькі ж нацярпелася радавое гняздо Трашчанкаў! Адна толькі Вялікая Айчынная чаго каштавала. У 1942 годзе, калі нямецкая авіяцыя бамбіла школу, адзін снарад трапіў у пярэднюю палову дома. Выкінула вокны, асколкамі зрашаціла шафу, столь, падлогу, пабіла дах. Бацька і тыя, хто не быў на фронце ці ў партызанах (а гэта дзеці і падлеткі), узяліся за ўзнаўленне сядзібы.
– Я навучыўся крыць дах, зашываць франтон, – расказвае Дзмітрый Лявонавіч. – А бацька мой быў выдатны плотнік…
Перад злучэннем партызан з часцямі Чырвонай Арміі вёска зноў падверглася бамбёжцы. І зноў пацярпела сядзіба Трашчанкаў усур’ёз.
– У гэты час мы хаваліся ў вёсцы Перавоз, – працягвае ўспамінаць Дзмітрый Лявонавіч. – Якая была радасць, калі сустрэліся з нашымі войскамі! Па вяртанні ў родную вёску зноў заняліся рамонтам хаты…
Аднаўлялася ў пасляваенныя гады і мястэчка – з’явіліся магазін, медпункт, майстэрні.Запрацавала школа. Трынаццацігадовы Дзмітрый уладкаваўся працаваць у калгас, а ў 1951 годзе быў прызваны на армейскую службу ў вайсковую часць 05920 Уральскай ваеннай акругі.
Адным з “ядзерных
салдат” маршала
Жукава стаў
дварышчанскі хлопецСлужба вадзіцеля Дзмітрыя Трашчанкі далёка ад родных мясцін была хаця і напружанай, але яму цікавай. Калі да дэмабілізацыі заставалася некалькі месяцаў, абвясцілі пра вучэнні на Тоцкім ваенным палігоне. І ў жніўні 1954 года вайсковую часць, дзе служыў расонскі хлопец, накіравалі менавіта туды.
А 14 верасня на палігоне прайшлі першыя ў Савецкім Саюзе вайсковыя вучэнні ва ўмовах рэальнага ядзернага выбуху. Праўда пра гэтую па-дзею захоўвалася ў тайне 25 год. У тым ліку і Дзмітрый Лявонавіч даваў падпіску пра яе нявыдачу. Цяпер ён успамінае пра падзеі верасня 54-га і дзякуе лёсу, што пакінуў яму жыццё.
У той час ніхто – ні мірнае насельніцтва, ні салдаты – нават не здагадваўся, якая канкрэтна зброя праходзіць іспыты. Безумоўна, не ведалі і пра страшэнныя наступствы такіх “эксперыментаў”.
Кіраўніцтва вучэннямі даручылі першаму намесніку міністра абароны маршалу Савецкага Саюза Георгію Жукаву, а строга засакрэчанай акцыі далі цынічнае кодавае названне “Сняжок”. Па афіцыйных даных у эксперыменце прынялі ўдзел 45 тысяч чалавек, 600 танкаў і самаходна-артылерыйскіх установак, 500 гармат і мінамётаў, 600 бронетранспарцёраў, 320 самалётаў, 6 тысяч цягачоў і аўтамабіляў. На адным з іх, «ГАЗ-63», у складзе 1 эшалона разам з астатнімі “ядзернымі салдатамі” рухаўся да месца вучэння сяржант Трашчанка.
У выходных раёнах размяшчэння войскаў было адрыта звыш 380 траншэй, пабудавана звыш 500 бліндажоў і іншых сховішч. За двое сутак да пачатку іспытаў на Тоцкі палігон прыбылі вышэйшыя военачальнікі.
Загад пра скідванне па радыё быў даведзены да экіпажа бамбардзіроўшчыка Ту-4 , які ўжо знаходзіўся ў паветры пад камандаваннем маёра Васіля Кутырчава.
– З пяці радыястанцый узвода выбралі нашу. Я ўзяў карабін, 10 патронаў, процівагаз і бягом у парк, завёў машыну і паехаў да казармы, – расказвае Дзмітрый Лявонавіч.– А праз 10 хвілін мы загружаліся на платформу ў горадзе Камышлаў. Пасля замацавання машын, “кукушка” пацягнула нас да эшалона. Раніцай былі на станцыі Аргаяш Чэлябінскай вобласці. Разгрузіліся і рушыліся ў раён сканцэнтравання. Экіпажы танкаў занялі свае месцы ў машынах, задраіўшы люкі… За 10 хвілін да нанясення ядзернага ўдару быў дадзены сігнал “атамная трывога”.
Як успамінае Дзмітрый Лявонавіч, з рэпрадуктараў прагучалі кодавыя словы “Лёд ідзе!”, па якіх частка асабовага саставу ўдзельнікаў вучэнняў пайшла ў сховішчы.
Роўна ў 9 гадзін 34 хвіліны з вышыні 8 тысяч метраў была скінута плутоніевая бомба РДС-2 (кодавая назва “Таццянка”) з трацілавым эквівалентам 40-60 кілатон.
«Таццянка» ўзарвалася праз 45-48 секунд пасля скідвання на вышыні прыкладна 350 метраў з адхіленнем ад цэлі на 280 метраў.
– Хвілін праз пяць пасля выбуху, – старанна падбіраючы словы, гаворыць Дзмітрый Лявонавіч, – пачалася артпадрыхтоўка, затым удар з паветра нанеслі бамбардзіроўшчыкі ў суправаджэнні знішчальнікаў. Частка самалётаў пры гэтым прайшла праз радыёактыўнае воблака. А яшчэ хвілін праз сем да эпіцэнтра выбуху прыбылі дазоры радыяцыйнай разведкі. Я чуў, што адзін з дазіметрычных атрадаў, накіраваных да эпіцэнтра, быў укамплектаваны з адбываючых пакаранні, а яго камандзір атрымаў загад расстрэльваць асуджаных на месцы пры любым праяўленні непаслушэнства… Але гэта толькі чуткі… Затым праз раён атамнага выбуху па загадзе Жукава сталі рухацца вайсковыя калоны. З-за пылу немагчыма было нічога разгледзець. Таму тэхніка пераадольвала паражоную зону з хуткасцю 10 - 40 км у гадзіну. Ніякай спецыяльнай амуніцыі ў байцоў не было: стандартнае бавоўна-папяровае адзенне, шынель, накідка ды процівагаз. Калі паступіў загад зняць процівагазы, мы літаральна вываліліся з кабін, усе мокрыя і пакрытыя пылам. Паветра прагрэлася амаль да 40 градусаў. А што такое радыяцыя, нам ніхто не тлумачыў. Потым замест санапрацоўкі – купанне ў паражонай радыяцыяй рэчцы…
Як гаварылася ў адным з дакументаў , «пересечённая местность в районе, намеченном для взрыва атомной бомбы, обеспечивала всестороннюю оценку воздействия атомного взрыва на инженерные сооружения, военную технику, животных и позволяла выявить влияние рельефа местности и растительного покрова на распространение ударной волны, светового излучения и проникающей радиации». Яшчэ вельмі цікавіла ваенных, наколькі будуць праходнымі для танкаў пасля атамнага выбуху лясныя абшары.
“Безумоўна, праз раён атамнай бамбардзіроўкі прагналі не ўсе 45 тысяч удзельнікаў вучэнняў, – упэўнены Дзмітрый Лявонавіч. – Але сваю дозу апрамянення схапілі ўсе, акрамя самага высокага начальства…” Як потым высветлілася, мэтамі вучэнняў на Тоцкім палігоне былі даследаванні ўздзеяння атамнай бомбы сярэдняга калібру на ўчастку загадзя падрыхтаванай абароны. А таксама на ўзбраенне, ваенную тэхніку, жывёл… Жадалі ўстанавіць ступень абаронных якасцяў розных збудаванняў, рэльефу мясцовасці і расліннага покрыва ад уздзеяння атамнага выбуху. Вывучылі і практычна праверылі асаблівасці арганізацыі наступальных і абарончых дзеянняў часцей і злучэнняў, дзеянняў войск пры прарыве абараняльных палос услед за атамнымі ўдарамі і г.д…
Пра “атамных салдат” успомнілі толькі пасля падзей у Чарнобылі, але многім так і не ўдалося атрымаць кампенсацыю за страчанае здароўе.
У 1994 годзе на Тоцкім палігоне ў эпіцэнтры выбуху ўстанавілі памятны знак – стэлу са званамі, якія плачуць па пацярпелых ад радыяцыі.
І можна толькі здагадвацца, якія наступствы падзеі 14 верасня 1954 года мелі для сямей “атамных салдат” Жукава: многія, перш чым стаць інвалідамі, паспелі абзавесціся дзецьмі.
– Мы паехалі, – працягвае аповед Дзмітрый Лявонавіч, – а вось мясцовыя жыхары засталіся. Чытаў адно інтэрв’ю прафесара Арэнбургскай дзяржаўнай медыцынскай акадэміі Міхаіла Скачкова. Ён расказаў, што вынікі даследаванняў імунітэту жыхароў Сарочынскага раёна ашаламляюць. У дзяцей фактычна не працуе сістэма інтэрферону – абароны арганізма ад раку. Атрымліваецца, што трэцяе пакаленне людзей, якія перажылі атамны выбух, жыве з прамой схільнасцю да анкалогіі…
У 1992 годзе ўдзельнікі Тоцкіх вучэнняў, якія засталіся жыць, аб’ядналіся ў Беларускі камітэт ветэранаў падраздзяленняў асаблівай рызыкі. І дагэтуль не разумею: ці рэльна быў так запатрабаваны вопыт наступлення праз эпіцэнтр ядзернага выбуху і атамнага эксперымента над людзьмі? Вось і атрымліваецца, што савецкія маршалы проста задаволілі сваю дапытлівасць, адначасова высветліўшы, што савецкі салдат можа ісці ў атаку праз эпіцэнтр атамнага выбуху…
– Дзякуй бацькам, што выгадавалі мяне фізічна і псіхічна здаровым, загартаваным, прывучылі мужна пераадольваць цяжкасці.
Тры крокі
да брыльянтавага
вяселляДэмабілізаваўшыся, Дзмітрый Лявонавіч вярнуўся ў Дворышча. Тут сустрэў і сваё каханне. Ажаніўся, разам з любай сумленна працаваў на карысць калгаса.
Толькі калі нарадзілася дачка Га-ліна, Дзмітрый Лявонавіч стаў адчуваць наступствы ядзерных іспытаў – штодзённым стаў галаўны боль, пачалі балець сэрца, страўнік, суставы. Жонка Яўгенія Рыгораўна прымусіла пайсці да ўрачоў. Яны правялі абследаванне і забаранілі гаспадару працаваць. А як забяспечваць дабрабыт сям’і? Як гадаваць дзяцей?
Да таго ж, сям’я Трашчанкаў папоўнілася яшчэ адной дачушкай Наталляй, сынам Аляксандрам.
Дзмітрый Лявонавіч стаў ху-дзець на вачах, з’явіліся рэзкія перапады настрою. Гаспадыня ўпотайку плакала і вышуквала рэцэпты народнай медыцыны, выразала артыкулы з газет і часопісаў, раілася з вопытнымі ўрачамі, каб аблягчыць боль і падтрымаць блізкага чалавека. Адзін выдатны лекар параіў завесці пчол і штодзённа ўжываць мёд і прадукты пчалярства – праполіс, пяргу, матачнае малачко. Так і зрабілі Дзмітрый Лявонавіч і Яўгенія Рыгораўна – у хуткім часе на прысядзібным участку “абаснавалася” пасека. Гаспадыня абагуліла ўсе назапашаныя веды па “выгнанні” радыяцыі з арганізма і рабіла настоі, мазі, адвары. Да таго ж, у рацыёне ўдвая болей стала малочных прадуктаў, ягад, садавіны, гародніны. Яўгенія Рыгораўна зрабілася галоўным доктарам для мужа – ён без пярэчання прымаў яе рэкамендацыі і прымаў лячэнне бездакорна. Праз непрацяглы час хвароба стала адступаць. Не шкадуючы сіл, уся дружная сям’я працавала на зямлі – трымалі, акрамя пасекі, гектар зямлі, прысядзібную гаспадарку, сад.
– Дзякуй за ўсё жонцы, бацькам, дзецям, – гаворыць Дзмітрый Лявонавіч. – Без іх падтрымкі і дапамогі, напэўна, ужо не было б мяне на гэтым свеце.
Што тычыцца працы, то ад яе ўсё роўна гаспадар не адмовіўся – перайшоў у кантору ўлікоўцам.
Дзеці падраслі, параз’ехаліся, стварылі свае сем’і. Але часта наведваюць любімых бацькоў і радавое гняздо. Тым больш, што цяпер Яўгеніі Рыгораўне па прычыне хваробы і інваліднасці патрэбны старанны догляд, чуласць і дапамога.
Шасцёра ўнукаў, трое праўнукаў праводзяць водпускі, выхадныя і канікулы толькі ў бабулі з дзядулем. І хаця яны самі стараюцца справіцца па гаспадарцы, дружныя сем’і сына і двух дачок заўсёды побач. На кожнае свята вялікая сям’я з збіраецца толькі ў старэйшых Трашчанкаў. Так было і 25 верасня, калі гаспадары святкавалі 57 год сумеснага жыцця. Толькі тры гады, а гэта значыць, тры крокі, тры імгненні аддзяляюць былых залатых юбіляраў да брыльянтавага вяселля. Дзмітрый Лявонавіч не пажартаваў, калі паабяцаў жонцы падарыць пярсцёнак з брыльянтам: толькі не хварэй, жыві доўга, любая жанчына!
У чым сакрэт іх сямейнага шчасця? Зразумела, у павазе адзін да аднаго. “І галоўнае, – адзначае Яўгенія Рыгораўна, – неабходна ўмець выбачаць свайму мужу, па дробязях не трымаць крыўды доўгі час”. А Дзмітрый Лявонавіч дадае: “Мы заўсёды стараліся зразумець адзін аднаго, выслухаць і дараваць”.
Дзеці шчаслівыя ад таго, што ў іх такія цудоўныя бацькі, і жадаюць ім моцнага здароўя. Мараць, каб яны яшчэ доўгі час сустракалі іх на парозе роднага дома.
