Васіль Сцяпанавіч  не вельмі любіць успамінаць пра вайну. Ён адсоўвае ў сваёй памяці вобразы тых далёкіх дзён як мага далей, бо няма ў яго больш сумных перажыванняў, чым перыяд ваеннага ліхалецця...

У кожнага пакалення свае выпрабаванні, свой вопыт пераадолення жыццёвых праблем. Мы, не задумваючыся, абазначаем час, у якім жывём, такімі словамі, як складаны, напружаны і цяжкі. Але ўсё пазнаецца ў параўнанні.

Вось ужо 66 год, як наша зямля не ведае ваенных дзеянняў, а мы жывём планамі на добрую будучыню, у якой няма месца небу, разарванаму выбухамі. А побач жывуць сведкі той жудаснай вайны, якія не скардзяцца на час, умеюць не толькі прымаць жыццё такім, якім яно з’яўляецца, а яшчэ  іімкнуцца прымячаць у ім усё толькі самае лепшае.

Напрыклад, Васіль Сцяпанавіч Пілюшэнка з вёскі Кульнева, які сустрэў Вялікую Айчынную 10-гадовым хлопчыкам. Ён  не вельмі любіць успамінаць пра вайну – адсоўвае ў сваёй памяці вобразы тых далёкіх дзён як мага далей, бо няма ў яго больш сумных перажыванняў, чым перыяд ваеннага ліхалецця.

5 жніўня гэты сталы чалавек адзначыць круглую дату – яму споўніцца 80 гадоў. Ён нарадзіўся, вырас і пражыў доўгія гады ў родным Кульневе. З асалодай успамінае часы бесклапотнага дзяцінства, калі з жаданнем хадзіў у школу, дапамагаў бацькам па гаспадарцы, а ў моманты адпачынку клаўся ў спелае жыта і глядзеў у глыбіню блакітных нябёсаў, марыў не толькі пра смачны лядзяш, але і пра тое, як вырасце і стане моцным, дарослым,  самастойным.

 Але ў няпоўных 10 год гэтыя хвіліны асалоды сталі сапраўднай раскошай – пачалася вайна, і неба ўсё часцей адлюстроўвала глыбіню чалавечых пакутаў, гора і смерці: яно было шэрым, страціла яркі колер блакіту і перастала прыносіць радасць. І пра якую радасць можна казаць, калі ў адзін з летніх дзён 1941года па Кульневу, адбіваючы фірменнымі ботамі марш перамогі, прайшлі доўгім ланцугом нямецкія войскі?!

Не, тады немцы яшчэ не паказалі свайго звярынага аблічча – ішлі, нібы чорная пясчаная хмара, па беларускай вёсачцы і толькі напужалі сваёй незлічонай колькасцю яе нешматлікіх жыхароў.

Спачатку Васіль схаваўся ў склепе, а потым не вытрымаў і разам з астатнімі малодшымі братамі і сёстрамі выйшаў на вуліцу, каб пабачыць захопнікаў, з-за якіх так перамянілася яго дзіцячае жыццё. (Бацька Сцяпан Якаўлевіч пайшоў  у партызаны, а маці засталася адна з 5 дзецьмі, ціхенька хавала ад іх горкія слёзы, лічыла кожную скібачку хлеба, кожнае яйка, каб усім яе малым хапіла ежы).

У першы ж візіт немцы забралі з сабою толькі кароў, якіх прымусілі весці мясцовых пастухоў. Потым нямецкую калону бамбілі савецкія самалёты, і праз некаторы час уцалелыя пастухі прывялі кароў назад.


Вядома, што каля Кульнева дзейнічаў партызанскі атрад. Мясцовае насельніцтва нічога не шкадавала для сваіх абаронцаў – аралі глебу, расцілі жыта, аддавалі апошняе цёплае аддзенне. Менавіта ў хаце Пілюшэнкаў  выпякалі хлеб для партызанаў. За сувязь з апошнімі і актыўную ім дапамогу родную вёску Васіля Сцяпанавіча спалілі немцы. У выніку ў Кульневе засталося толькі 2 дамы.

Пасля чаго вяскоўцы сталі хавацца ад фашыстаў  ў лясах. Цяжка было, голадна, на вуліцы стаяла зіма, а яны па некалькі дзён усе як адзін ляжалі на холоднай зямлі, без ежы і вады – толькі б іх не знайшлі нямецкія аўчаркі ці паліцаі!

Аднойчы немцы пракрычалі ў гучнагаварыцелі: “Мірныя жыхары, выходзьце! Вам нічога не пагражае!” І, замучаныя холадам, голадам, вечным страхам быць схопленымі, выйшлі кульнёўцы са сваіх зямлянак насустрач нямецкім абяцанкам. Але доўга пажыць спакойна ў іх не атрымалася.

У той час партызаны правялі каля Палавіннікаў паспяховую аперацыю: заклалі міну на дародзе, па якой ішло нямецкае воска, і ў выніку галоўныя камандзіры фашысцкага фарміравання былі знішчаны. Такога не даруюць! Таму усіх жыхароў навакольных вёсак чакала новае выпрабаванне: іх пагналі ў лагер для палонных у Полацк.

Калі прыйшлі на месца, то мужчын адразу аддзялілі і атруцілі газам. Жанчын з дзецьмі закрылі ў казармы. Лагер размяшчаўся ў раёне Грамоў і быў перапоўнены чалавечымі істотамі.

Ледзь жывыя, яны як вадкасць перамяшчаліся па памяшканні больш падобным на хлеў, з тым адрозненнем, што хлеў гэты быў застаўлены шматлікімі нарамі. Кармілі нейкай заціркай з маленькімі кавалачкамі каніны, хлеб давалі невялікімі скібачкамі. Жанчыны, худыя, хворыя, знямоглыя, яшчэ павінны былі працаваць на фрыцаў – рылі траншэі.

 Самыя вялікія здзекванні палонныя цярпелі ад паліцаяў, якія ўсялякім чынам імкнуліся маральна зламіць і прынізіць чалавечы гонар палонных…

Доўга адбылі Пілюшэнкі разам з землякамі ў фашысцкім лагеры, але рускія наступалі,  немцы  беглі, а ўсё ж не хацелі кідаць сваіх ахвяр і везлі на цягніках за сабою. На працягу тыдня ехалі амаль што без ежы ў зачыненых вагонах.

А потым выпусцілі ў нейкай вёсцы, а самі ўцякалі ад Чырвонай Арміі. Мясцовыя жыхары разабралі палонных па хатах. Жылі па некалькі сем’яў разам, ежы не было, таму вырашылі ісці дадому – памяталі, што ад партызанаў засталіся прыпасы зерня…
На двары стаяў 1944 год.

Беларусь патроху атрасалася ад фашысцкага іга, але родная вёска сваіх сустрэла жудаснай карцінай: ніводнай хаты, а па берагах прыгажуні-Нішчы акрываўленыя целы забітых савецкіх салдатаў. Колькі іх там было, падлічыць немагчыма – зямля была мокрай ад салдацкай крыві. Загінутых пахавалі. Пачыналася новае жыццё. Нябёсы над Кульневам патроху святлелі, і ўсё часцей па блакітным небе плылі, нібы белыя птушкі надзеі, аблокі...

Хвіліны ж, калі абвясцілі пачатак вайны, Васіль Сцяпанавіч запомніў назаўсёды – яны падзялілі яго жыццё на дзве паловы: да і пасля дзяцінства. Апошняе для Васіля засталося ў мірным часе: яму ў 10 год наканавана было стаць назаўсёды дарослым. І праз 70 год, успамінаючы вайну, ён жадае новаму пакаленню часцей падымаць вочы да нябёс і шчыра ўсміхаецца іх мірнаму блакіту…